ที่มาและความสําคัญของปัญหา
กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) จัดตั้งขึ้นตามพระราชบัญญัติกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา พ.ศ. 2561 มีวัตถุประสงค์เพื่อช่วยเหลือผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์ ลดความเหลื่อมล้ําทางการศึกษา เสริมสร้างและพัฒนาคุณภาพและประสิทธิภาพครูบทบาทหน้าที่ที่สําคัญประการหนึ่งของ กสศ. คือการดําเนินการหรือจัดให้มีการศึกษา วิจัย และพัฒนาองค์ความรู้เพื่อพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ตลอดจนส่งเสริมและสนับสนุนการนําองค์ความรู้ดังกล่าวไปใช้เพื่อลดความเหลื่อมล้ําในการศึกษา
การจะผลักดันภารกิจการลดความเหลื่อมล้ําทางการศึกษาให้ประสบผลสําเร็จได้นั้น เงื่อนไขที่สําคัญ คือ การสร้างเสถียรภาพและความยั่งยืนให้กับการผลักดันนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการลดความเหลื่อมล้ําด้านการศึกษา การจะบรรลุเป้าหมายดังกล่าวได้จะต้องมีการติดตามสถานการณ์ความก้าวหน้าของการผลักดันนโยบายด้านความเสมอภาคทางการศึกษา เพื่อทําความเข้าใจพลวัตและระบบนิเวศที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการทางนโยบาย (policy process) ซึ่งอาจเผชิญกับปัจจัยต่าง ๆ ที่ส่งผลให้นโยบายที่เกิดขึ้นจริง มีความแตกต่างจากนโยบายที่พรรคการเมืองหรือผู้มีส่วนกําหนดนโยบายอื่นได้กําหนดไว้เป็นเป้าหมายเริ่มแรกของการผลักดัน เพื่อเสริมกับภารกิจของ กสศ. ในการผลักดันวาระด้านความเสมอภาคทางการศึกษาของประเทศไทยให้มีความก้าวหน้า งานวิจัยชิ้นนี้จึงมุ่งสร้างองค์ความรู้และความเข้าใจที่เกี่ยวกับพลวัตของนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการลดความเหลื่อมล้ําด้านการศึกษา โดยจะนํากรอบคิดในการกํากับติดตามนโยบาย (monitoring of policies) ประกอบกับการทําความเข้าใจความก้าวหน้าในการผลักดันนโยบายผ่านกรอบวิเคราะห์นโยบายแบบเศรษฐศาสตร์การเมือง (political economy analysis of policies) มาเป็นกรอบในการศึกษา กรอบคิดในการกํากับติดตามนโยบายนั้นจะช่วยนําไปสู่การสังเคราะห์ภาพของพลวัตทางนโยบายที่เกิดขึ้น ในขณะที่กรอบวิเคราะห์นโยบายแบบเศรษฐศาสตร์การเมือง จะช่วยในการวิเคราะห์ปัจจัยที่เชื่อมโยงไปสู่พลวัตทางนโยบาย
ในการติดตามนโยบายเพื่อทําความเข้าใจพลวัตการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นนั้น งานวิจัยได้เลือกด้านของนโยบายที่จะทําการติดตามโดยพิจารณาจากเกณฑ์สองประการ ประการแรก คือ นโยบายที่มีสามารถมีบทบาทสําคัญกับการลดความเหลื่อมล้ําด้านการศึกษาในบริบทประเทศไทย ประการที่สอง คือ นโยบายที่เลือกนั้นควรมีแง่มุมที่ได้รับการผลักดันโดยรัฐบาลในปัจจุบัน เนื่องจากเป้าหมายของโครงการคือการติดตามและทําความเข้าใจกับพลวัตนโยบาย การจะได้มาซึ่งรายละเอียดที่มีประโยชน์ในการทําความเข้าใจการเปลี่ยนแปลงนโยบายได้นั้น ควรต้องเลือกเอานโยบายที่จะมีกระบวนการขับเคลื่อนให้นํามาศึกษาได้ เมื่อพิจารณาจากเกณฑ์ทั้งสองประการนี้ คณะวิจัยจึงได้เลือกนโยบายในสี่ด้านสําคัญมาทําการติดตาม ประกอบด้วย
หนึ่ง ด้านบุคลากรทางการศึกษา โดยเน้นไปที่การศึกษานโยบายที่เกี่ยวข้องกับการลดภาระงานของครู
สอง ด้านการกระจายงบประมาณทางการศึกษา โดยเน้นศึกษาพลวัตการกระจายงบประมาณเงินอุดหนุนรายหัวด้านการศึกษา
สาม ด้านการลดความเหลื่อมล้ําทางเทคโนโลยีในการศึกษา โดยเน้นศึกษาที่นโยบายเสริมสร้างการเข้าถึงและการใช้งานเทคโนโลยีให้กับนักเรียน เช่น นโยบายการแจกอุปกรณ์และการพัฒนาแพลตฟอร์มการเรียนรู้
และสี่ ด้านการแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาให้กลายเป็นศูนย์ (zero dropout) โดยเน้นติดตามความก้าวหน้าของมาตรการเช่นโครงการทุนเสมอภาคและโครงการพาน้องกลับมาเรียน
ในการศึกษานโยบายในทั้งสี่ด้านข้างต้นนี้ งานวิจัยจะมุ่งความสนใจไปที่การติดตามนโยบายแต่ละด้านในปัจจุบัน ว่านโยบายในแต่ละด้านมีพลวัตการเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรบ้าง และพลวัตที่เกิดขึ้นนั้นเกิดขึ้น เพราะอะไร มีปัจจัยแวดล้อมใดที่มีบทบาทสําคัญต่อการเปลี่ยนแปลง อย่างไรก็ดี เพื่อทําความเข้าใจกับพลวัตที่เกิดขึ้น งานวิจัยยังจําเป็นต้องศึกษาที่มา สภาพปัญหา และการเปลี่ยนแปลงที่ได้เกิดขึ้นมาในอดีตเพื่อเป็นพื้นฐานให้กับการติดตาม นอกจากนี้ ในการติดตามนโยบายแต่ละด้าน นอกจากการติดตามนโยบายที่มีการผลักดันอยู่แล้ว งานวิจัยยังสามารถตั้งคําถามถึง การเปลี่ยนแปลงในแง่มุมที่ยังขาดแรงผลักดันด้วยเช่นกัน เพื่อแสดงให้เห็นภาพของพลวัตที่เกี่ยวข้องกับ การสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาที่รอบด้านยิ่งขึ้น
ความรู้ความเข้าใจที่ได้จากงานวิจัยนี้ในการติดตามและทําความเข้าใจกับพลวัตนโยบายในการสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา จะเป็นประโยชน์กับการทํางานของ กสศ. รวมถึงหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการวางนโยบายเพื่อลดความเหลื่อมล้ําด้านการศึกษาของประเทศไทยได้ในหลายทาง โดยจะช่วยให้แต่ละหน่วยงานสามารถวางแผนในการผลักดันและสนับสนุนนโยบายของตนเองให้มีความต่อเนื่อง และเกิดผลสําเร็จที่ยั่งยืนได้ นอกจากนี้ ข้อมูลที่ได้จากการติดตามสถานการณ์ความก้าวหน้าของการผลักดันนโยบายภายใต้การศึกษานี้ จะเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้ผู้ที่เกี่ยวข้องไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม สื่อมวลชน และประชาชนทั่วไป ได้เกิดความตื่นตัวและเพิ่มระดับการมีส่วนร่วมในการตรวจสอบความก้าวหน้าของการผลักดันนโยบายด้านความเสมอภาคทางการศึกษาต่อไป
วัตถุประสงค์
1. เพื่อติดตามสถานการณ์ความก้าวหน้าของการผลักดันนโยบายด้านความเสมอภาคทางการศึกษาของประเทศไทย
2. เพื่อทําความเข้าใจปัจจัยที่ส่งผลต่อพลวัตของสถานการณ์นโยบายด้านความเสมอภาคทางการศึกษา
3. เพื่อจัดทําข้อเสนอแนะทางนโยบายแก่ กสศ. และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เกี่ยวกับแนวทางผลักดันนโยบายด้านความเสมอภาคทางการศึกษา เพื่อให้การดําเนินนโยบายเกิดผลสําเร็จอย่างยั่งยืน
