การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) คืออะไร?
จากการดำเนินงานของ กสศ. ตั้งแต่ พ.ศ. 2561 ที่มีภารกิจสำคัญคือลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ผ่านการสร้างความเสมอภาคทางศึกษาให้เกิดเป็นระบบ ผ่านการขับเคลื่อนโครงการวิจัยและกระบวนการผลักดันส่งเสริมให้ทุนสร้างโอกาสแก่เยาวชนหลายประเภท เช่น โครงการจัดสรรเงินอุดหนุนแบบมีเงื่อนไข หรือที่รู้จักกันในชื่อ “ทุนเสมอภาค” เพื่อแบ่งเบาภาระค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาของครอบครัว บรรเทาอุปสรรคค่าใช้จ่ายในการเดินทางมาเรียน และโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงที่สนับสนุนทุนทางการศึกษาให้แก่เยาวชนจากครัวเรือนที่มีรายได้เฉลี่ยต่ำสุดร้อยละ 20 ของประเทศให้มีโอกาสศึกษาต่อสายอาชีพในสาขาซึ่งเป็นที่ต้องการของตลาดแรงงาน
ผลผลิตที่เกิดจากการดำเนินโครงการเหล่านี้ นอกจากช่วยให้เด็กและเยาวชนสามารถเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพ ยังเป็นการเพิ่มโอกาสทางการเรียนรู้ สร้างโอกาสในการพัฒนาทักษะ และรวมถึงการได้มาซึ่งองค์ความรู้ที่สำคัญต่อการดำรงชีวิตในอนาคต ซึ่งผลผลิตดังกล่าวนำไปสู่การเกิดผลลัพธ์ต่อตัวเด็กและเยาวชนและต่อสังคมมากมาย ไม่ว่าจะเป็นการสนับสนุนทุนเสมอภาคให้กลุ่มนักเรียนยากจนพิเศษให้สามารถคงอยู่ในระบบการศึกษาได้ ทำให้เด็กและเยาวชนมีพัฒนาการที่สมวัยจนจบการศึกษา มีองค์ความรู้และทักษะที่เหมาะสมต่อการประกอบอาชีพเพื่อเลี้ยงตนเอง และนำไปสู่การหลุดจากพลวัตความยากจน หรือในกลุ่มเยาวชนที่ได้รับทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงที่สามารถเข้าถึงการเรียนต่อในสายอาชีพชั้นสูง มีความรู้และทักษะที่จำเป็นและนำไปสู่การประกอบอาชีพที่ยกระดับคุณภาพชีวิตตนเองและครอบครัวได้
อย่างไรก็ตาม ในการผลักดันโครงการข้างต้นในระยะต่อไป รวมถึงเกิดการยกระดับคุณภาพการดำเนินงานและการขยายผลการดำเนินการอย่างยั่งยืน สิ่งสำคัญที่ผู้บริหารองค์กรและหน่วยงานที่ขับเคลื่อนนโยบายจำเป็นต้องทราบคือ “ผลลัพธ์ทางสังคม” จาก “การดำเนินโครงการเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา” ในลักษณะข้อมูลเชิงประจักษ์ เพื่อนำมาสู่การสร้างความเข้าใจถึงความสำคัญและผลกระทบของโครงการต่อเด็ก เยาวชน และผู้ที่เกี่ยวข้อง ด้วยเหตุนี้ การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment : SROI) จึงเป็นหนึ่งในเครื่องมือตรวจสอบผลลัพธ์ทางสังคมที่สำคัญอย่างยิ่งสำหรับโครงการลงทุนขนาดใหญ่ที่หน่วยงานภาครัฐ และหน่วยงานอื่น ๆ ทั้งภายในประเทศ และต่างประเทศต่างให้ความสนใจ และเลือกใช้
ผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) มีหลักการอย่างไร?
การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน (Social Return on Investment: SROI) พัฒนามาจากการประเมินต้นทุนและผลได้ (Cost Benefit Analysis) โดยมีหลักการสำคัญ คือ ความต้องการทราบความคุ้มค่าในการลงทุนด้านสังคมว่าเงินลงทุน 1 บาท สามารถสร้างผลตอบแทนทางสังคมเป็นเงินกี่บาท
สิ่งที่ทำให้การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุนต่างจากการประเมินต้นทุนผลได้ คือการประเมินที่ครอบคลุมมูลค่าทางสังคมในผลลัพธ์ที่เป็นตัวเงินและไม่ใช่ตัวเงิน ครอบคลุมความรับผิดชอบต่อสังคม (Social Accounting) และการวิเคราะห์ต้นทุนและผลประโยชน์ (Cost-Benefit Analysis) เป็นวิธีการวัดมูลค่าทางเศรษฐกิจโดยการนำผลตอบแทนด้านสังคมในด้านต่าง ๆ มาแปลงค่าเป็นตัวเงิน (Monetized Value) ด้วยการวัดตัวเงินแบบคิดลด (Discounted Monetized Measurement) ของมูลค่าทางสังคมที่องค์กรได้สร้างขึ้นและคำนวณเปรียบเทียบกับมูลค่าทางการเงินของต้นทุนที่ใช้ไปในการดำเนินกิจการขององค์กรเพื่อประเมินว่ากิจการสร้างผลลัพธ์ทางสังคมคิดเป็นมูลค่าเท่าไรต่อเงิน 1 บาทที่ลงทุนไปนั้นคุ้มค่าหรือไม่ (โชติกา ภาษีผล, 2560) โดยลักษณะผลตอบแทนที่เกิดขึ้นอาจอยู่ใน 2 รูปแบบ
- ผลตอบแทนทางสังคมในทางเศรษฐกิจ เช่น การเปลี่ยนแปลงด้านรายได้ ซึ่งเป็นผลตอบแทนในรูปแบบที่ประเมินมูลค่าได้
- ผลตอบแทนด้านสังคมในเชิงคุณภาพของผู้เข้าร่วมโครงการ ผลตอบแทนในลักษณะนี้ต้องแปลงค่าผ่านตัวแปลงมูลค่าทางการเงิน (Financial Proxy) ยกตัวอย่างเช่น ผลตอบแทนด้านชุมชนและสังคม ผลลัพธ์เชิงบวกที่เกิดขึ้นต่อสังคมจากการที่นักศึกษาได้รับการศึกษา เช่น การลดความเสี่ยงในการเกิดอาชญากรรม และปัญหาการใช้ยาเสพติด เหล่านี้เป็นต้น ซึ่งเมื่อเด็กได้รับการศึกษา จะช่วยให้บุคคลมีโอกาสทางอาชีพที่ดีขึ้น มีความรู้และทักษะการคิดวิเคราะห์ที่ดีขึ้น และสามารถมีส่วนร่วมในสังคมอย่างสร้างสรรค์มากขึ้น ผลตอบแทนเชิงคุณภาพดังกล่าวเมื่อแปลงเป็นมูลค่าทางการเงินโดยคำนวณจากต้นทุนที่ประหยัดได้จากการลดปัญหาเกิดอาชญากรรม และลดปัญหาการใช้ยาเสพติด อาจสูงถึง 168,156 บาท ต่อปี/คน (แก้วขวัญ ตั้งติพงศ์กุล และคณะ, 2567)
ตัวอย่างของผลประโยชน์ที่จับต้องเป็นตัวเงินไม่ได้จากโครงการที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อแก้ปัญหาสังคมหรือเพื่อสร้าง “ผลกระทบทางสังคม” (Social impact) เช่น โครงการที่มีเป้าหมายลดความยากจนหรือลดความเหลื่อมล้ำ เป็นต้น โดยการวิเคราะห์ผลกระทบนั้น จำเป็นต้องมีการคาดคะเนผลลัพธ์ส่วนเกิน (Deadweight) ผลลัพธ์ส่วนทดแทน (Displacement) ผลจากปัจจัยอื่น (Attribution) และอัตราการลดลงของประโยชน์ (Drop-off) เพื่อสามารถกำหนดกรณีฐาน (Base case) ได้ โดยจะนับรวมเฉพาะคุณค่าทางสังคมที่โครงการน่าจะมีบทบาทสร้างขึ้นจริง ๆ เท่านั้นว่าผู้รับผลประโยชน์จากโครงการก่อประโยชน์ต่อการพัฒนาทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมได้มากน้อยเพียงใด
ตัวอย่างการใช้ SROI เพื่อวัดผลลัพธ์ด้านความเสมอภาคทางการศึกษา
ตัวอย่างการศึกษาในต่างประเทศที่ใช้เครื่องมือ SROI ในการประเมินผลลัพธ์ทางสังคมของโครงการที่เกี่ยวข้องกับการสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา ยกตัวอย่างเช่น งานศึกษาเรื่อง A social return on investment study: case of the Passport to Success Program (PTS) โดย Evita Nurul และ คณะ (2021) ซึ่งมีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินผลตอบแทนทางสังคม (SROI) จากผลลัพธ์โครงการ Passport to Success (PTS) ซึ่งเป็นโครงการทักษะชีวิตที่ดำเนินการโดย International Youth Foundation (IYF) ของสถาบันการศึกษาด้านเทคนิคและอาชีวศึกษาและการฝึกอบรม (Technical and Vocational Education and Training: TVET) ประเทศเม็กซิโก
ผลการศึกษาพบว่า โครงการ PTS ในประเทศเม็กซิโกสร้างประโยชน์เชิงบวกให้กับนักเรียน โรงเรียน และชุมชน ผลจากการประมาณการโดย SROI บ่งชี้ว่าทุก ๆ 1 ดอลลาร์ที่ลงทุนในโปรแกรม จะก่อให้เกิดผลประโยชน์ทางสังคม 7.17 ดอลลาร์ สำหรับผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในระยะเวลา 5 ปี กล่าวอีกนัยหนึ่งได้ว่า โปรแกรมสร้างมูลค่าได้มากกว่าเจ็ดเท่าของมูลค่าที่ต้องจ่าย งานศึกษาดังกล่าวเน้นย้ำถึงประสิทธิภาพและคุณค่าของโปรแกรม PTS ซึ่งชี้ให้เห็นว่าการลงทุนในโครงการทักษะชีวิตสามารถส่งผลเชิงบวกอย่างมีนัยสำคัญต่อบุคคลและชุมชน การค้นพบนี้อาจก่อให้เกิดการกำหนดนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการระดมทุนและการสนับสนุนสำหรับโครงการดังกล่าว
จะเห็นได้ว่าการนำเครื่องมือ SROI มาใช้ในการประเมิน ช่วยให้เห็นผลกระทบที่เป็นรูปธรรมจากการขับเคลื่อนโครงการเพื่อส่งเสริมความเสมอภาคทางการศึกษา อีกทั้งยังช่วยให้หน่วยงานได้ทบทวนการดำเนินโครงการที่ผ่านมาอันจะนำมาสู่การปรับปรุงแนวทางการบริหารจัดการโครงการหรือปรับปรุงการดำเนินงานร่วมกับภาคส่วนต่าง ๆ เพื่อให้เกิดผลกระทบเชิงบวกต่อสังคมมากยิ่งขึ้น รวมทั้งยังเป็นข้อมูลสำคัญในการสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบาย ช่วยให้ผู้กำหนดนโยบายและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเห็นถึงมูลค่าที่แท้จริงของการลงทุนในโครงการเพื่อสังคมและอาจนำไปสู่การยกระดับคุณภาพชีวิตของเด็กและเยาวชนกลุ่มเป้าหมายในระยะยาวได้อย่างชัดเจนและเป็นรูปธรรม
อ้างอิง
แก้วขวัญ ตั้งติพงศ์กุล, ศุภชัย ศรีสุชาติ, วิทวัส เหมทานนท์, อุไรวรรณ รุ่งไหรัญ และคริษฐา อ่อนแก้ว. (2567).
รายงานฉบับสมบูรณ์โครงการ การประเมินผลตอบแทนทางเศรษฐกิจและสังคมจากการลงทุน โครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง, กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา
โชติกา ภาษีผล. (2560). การประเมินผลตอบแทนทางสังคมจากการลงทุน Social Return on Investment
(SROI). วารสารครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 45(4), 342-352
Evita Nurul, Glorinna Flanagan, Nazeefa Hossain, Neha Mathur, and Shabir Eman. (2021). A Social
Return on Investment (SROI) Study: Passport to Success. https://iyfglobal.org/library/social-return-investment-sroi-study-passport-success
